Gıda ve yem güvenilirliğini, halk sağlığı, bitki ve hayvan sağlığı ile hayvan ıslahı ve refahını, tüketici menfaatleri ile çevrenin korunması da dikkate alınarak korumak ve sağlamak amacıyla yasalaştırılan 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, başta gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme ile yemlerin üretim, işleme ve dağıtımının tüm aşamalarını, bitki koruma ürünü ve veteriner tıbbî ürün kalıntıları ile diğer kalıntılar ve bulaşanların kontrollerini, salgın veya bulaşıcı hayvan hastalıkları, bitki ve bitkisel ürünlerdeki zararlı organizmalar ile mücadeleyi, çiftlik ve deney hayvanları ile ev ve süs hayvanlarının refahını, zootekni konularını, veteriner sağlık ve bitki koruma ürünlerini, veteriner ve bitki sağlığı hizmetlerini, canlı hayvan ve ürünlerin ülkeye giriş ve çıkış işlemlerini ve bu konulara ilişkin resmî kontrolleri ve yaptırımları kapsamaktadır.

Söz konusu Kanun çerçevesinde yayımlanmış yönetmelikler ve genelgelerle geliştirilen uygulamalar doğrultusunda hayvan
hastalıklarının bildirim sistemi ve itlaf edilmesi gereken hayvanların imhasında sağlık ve sanitasyon tedbirleri gibi kontrol tedbirleri, hastalıkların izlenmesi ve ortadan kaldırılması, hayvanların tanımlanması ve hareketleri ile ilgili kurallar belirlenerek hızlı haberleşme, çabuk ve güvenilir teşhis, zamanında müdahale, entegre gıda güvenirliği yaklaşımı konusunda daha etkin görev alınması ve AB uyum sürecinde sürekli yenilenen mevzuat ve uygulamaların takip edilmesi, daha etkin kontrol ve denetim yapılması sağlanmaktadır.

Bulaşıcı Hayvan Hastalıklarının Kontrolü ve Yükümlülükler

Bulaşıcı hayvan hastalıklarının ve zararlı organizmanın yayılmasını önlemek amacıyla öngörülen ihbarı mecbur hayvan hastalıkları kapsamında bir yerde bulaşıcı hayvan hastalığı ya da sebebi belli olmayan hayvan ölümlerinden haberdar olan ilgililerin, durumu Bakanlığa ihbar etmek yükümlülüğü bulunmaktadır.

Büyük çoğunluğu vektörel kaynaklı olmak üzere her yıl Bakanlıkça belirlenen ihbarı mecbur hayvan hastalıkları arasında şap hastalığı, kuduz, sığır tüberkülozu, tavuk vebası (kuş gribi), şarbon gibi hastalıklar sayılabilecek olmakla söz konusu
hastalıkların tespit edildiği işletmelerde Bakanlık, koruma ve gözetim bölgelerinin oluşturulması, hastalığın araştırılması ve hastalığın yayılmasının önlenmesi için gerekli kontrol, numune alma, teşhis ve diğer incelemeleri yapmaya, aşılama, hayvanların izole edilmesi veya itlaf ve imha edilmesi, hayvanların veya insanların hareketlerinin kısıtlanması veya yasaklanması amacıyla kordon konulması, hastalığın yayılmasına sebep olabilecek hayvansal ürün, yem, alet, ekipman ve bunun gibi bulaşık materyalin imhası da dâhil her türlü tedbiri almaya yetkilidir.

Hayvan Hastalık Tazminatı

Kanun kapsamında tazminat, tazminatlı hastalıklar ve zararlı organizmalar listesinde yer alan hastalık ve zararlı organizmalar nedeniyle tazminat ödenmesine karar verilen bitki ve hayvanlar ile zararlı organizma ve hastalığa bağlı olarak imhasına karar verilen ürün ve ekipmanların imha ve dezenfeksiyonu için ödenecek bedeli ifade etmektedir.

Hayvanlarda herhangi bir tazminatlı hastalık tespit edilmesi sonucu resmî veteriner hekim veya yetkilendirilmiş veteriner hekim gözetiminde mecburî kesime tâbi tutulan veya itlaf edilen hayvanlar ile mezbahalarda tespit edilen tazminatlı hastalık nedeniyle imha edilen hayvanların bedelleri Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen oranlarda, hastalık nedeniyle imha edilen hayvansal ürünlerin, yem, madde ve malzemelerin bedelleri ile imha, nakliye ve dezenfeksiyon masrafları Bakanlık tarafından sahiplerine tazminat olarak ödenmektedir.

Bakanlık her yıl, bütçe imkânları, hastalıklarla ilgili bilimsel veriler ile eradikasyon ve kontrol programlarına göre, tazminatlı hastalıklardan hangilerine tazminat ödemesi yapacağını, ödeme yapılacak yerleri ve uygulama zamanını belirlemektedir.

Tazminat Verilecek Hastalıklar

Hayvan hastalıklarından hangisine tazminat ödeneceği hususunda yürürlükte olan Hayvan Hastalıklarında Tazminat Yönetmeliği hükümleri geçerli olup, yılı içerisinde söz konusu mevzuatta değişiklik olduğu takdirde yayımlanan mevzuata göre işlem yapılmaktadır.

Tespit edilen hayvan hastalığı tazminatına ilişkin tüm iş ve işlemler tazminatın tespit edildiği mahalde bulunan il/ilçe müdürlüğünde yürütülmekle birlikte mezbahada veya Kurban Bayramı’nda geçici kesim yerinde tespit edilen tüberküloz saptanması durumunda hayvan hastalığı tazminatına ilişkin işlemler kesim yapılan mahalde bulunan il/ilçe müdürlüğü yetkililerince yürütülmektedir.

Danıştay 10. Dairesi 2016/1283E., 2021/3042K. sayılı kararında; davacının, özel mülkünde kestiği kurbanlık sığırın organlarında sağlıksız bir görüntü tespit etmesi nedeniyle nöbetçi veteriner hekimi çağırdığı, sığır tüberkülozu olduğu belirlenen hayvanın sakatatları, kemik ve etlerinin kireçlenmek suretiyle gömme işlemine tabi tutulduğu olayda söz konusu hayvanın değeri üzerinden tazminat ödenmesi talebiyle yaptığı başvurusunun hayvanın Kurban Hizmetleri Komisyonu tarafından kurbanlık hayvanlar için belirlenen kesim yerlerinde kesilmemesi nedeniyle tarafına ödeme yapılamayacağı belirtilmek suretiyle reddedilmesine ilişkin işlemin dayanağı olan ve 6/3/2013 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hayvan Hastalıklarında Tazminat Yönetmeliği’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının “c” bendinin iptali istemiyle açılan davada kurban bayramlarında giriş ve çıkışın kontrol altında olduğu mezbahanelerde veya komisyonca belirlenen kesim yerlerinde kesim yapılmasının hastalıkların bulaşma ve yayılma olasılığını azaltma, insan ve hayvan sağlığını koruma açısından önem arzetmekte olduğunu; kesimlerin bu alanlarda yapılmasının teşvik edilerek kontrol ve müdehalenin hızlı ve etkili yapılması amacını taşıdığı anlaşılan dava konusu düzenlemede üst normlara ve kamu yararına aykırılık görülmediğine karar vermiştir.

Tazminatlı hayvan hastalığı şüphesi olan hayvanlardan hastalık teşhisi için numune resmi veteriner hekim tarafından alınacak olup numune alınacak sığır cinsi, koyun keçi türü ve tek tırnaklı hayvanların tanımlanmış ve kayıt altına alınmış olması aranmaktadır.

Tazminat Verilmeyecek Durumlar

Sahipleri tarafından hasta oldukları Bakanlıkça belirlenen usullere göre bildirilmeyen veya hasta olduğu bilinerek satın alındığı tespit edilen hayvanlar, Bakanlıkça belirlenen belgeler bulunmaksızın nakledilen hayvanlar, Bakanlıkça uygulanması istenen test, tedavi ve aşıları yaptırılmayan hayvanlar ile kamu kurum ve kuruluşlarına ait hayvanlar için tazminat ödenmemektedir.

Hayvan Hastalıklarında Tazminat Yönetmeliği’nin 9. maddesinde de benzer yönde düzenleme yapılarak ihbarı zorunlu hastalık çıkışının Bakanlık tarafından açıklanması ve aşılama, ilaçlama veya test uygulanmasına karar verildiği halde, hayvanlarına bu uygulamaları yaptırmayan hayvan sahiplerine tazminat ödenmeyeceği kural altına alınmıştır.

Yetiştiricilerin özel isteği üzerine ihbarı mecburi hastalıklara karşı serbest veteriner hekimlerce uygulanan aşılama sonrasında ölüm veya ölüm öncesi kesim hayvan hastalığı tazminatı kapsamında değildir.

Sığır Cinsi Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği 67. maddesinde yer alan “Bu Yönetmelik hükümlerine uygun olarak tanımlanmayan ve kayıt altına alınmayan, işletme kayıtlarını tutmayan ve bildirim yapmayan hiçbir işletmeye, hayvanı için destekleme ödemesi yapılmaz.” hükmü gereği, tanımlanmayan ve kayıt altına alınmayan, işletme kayıtlarını tutmayan ve bildirim yapmayan işletmelerde bulunan büyükbaş hayvanlarda tazminatlı hayvan hastalığı tespiti durumunda tazminat ödemesi yapılamayacaktır.

Bunun gibi Koyun ve Keçi Türü Hayvanların Tanımlanması, Tescili ve İzlenmesi Yönetmeliği’nin 57. maddesinde “Bu Yönetmelik hükümlerinin ihlali hâlinde idarî yaptırımlar uygulanır ve bu Yönetmelik şartlarına göre tanımlanmayan ve kayıt altına alınmayan, işletme kayıtlarını tutmayan ve bildirim yapmayan hiçbir işletmeye, koyun ve keçi türü hayvanı için destekleme ödemesi ve hastalık nedeniyle tazminat ödemesi yapılmaz.” hükmü gereği, tanımlanmayan ve kayıt altına alınmayan, işletme kayıtlarını tutmayan ve bildirim yapmayan işletmelerde bulunan küçükbaş hayvanlarda tazminatlı hayvan hastalığı tespiti durumunda tazminat ödemesi yapılamayacağı öngörülmüştür.

Son olarak, Yönetmelik kapsamındaki tazminat verilecek durumlar Tarım Sigortaları Havuzu tarafından teminat altına alınmış ve ödeme yapılmasına karar verilmiş ise ayrıca tazminat ödenmemektedir.

Hayvanların Yediemine Alınması, Kesimi, İtlafı ve İmhası

Tazminatlı hastalıklara yakalanan ya da hastalıktan şüpheli hayvanlar, il/ilçe müdürlüğü tarafından bakım masrafları sahibi tarafından karşılanmak üzere, sahibine yediemin olarak teslim edilir, teşhis edilen hastalığa ait mücadele yönetmeliğinde istisnai bir hüküm olmadığı takdirde Hayvan Hastalıklarında Tazminat Yönetmeliği gereğince otuz gün içerisinde şarta tabi olarak kestirilir ya da duruma göre itlaf ve imha edilir.

Kesimhanelerde görevli resmi veteriner hekimler, şarta tabi kesim ve kavurma işlemine nezaret etmeli, “Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği” 4/2-n bendinde yer alan evcil tırnaklı hayvan karkasları için ifade edilen tanımlar kapsamında karkas kilogramını tespit etmeli, kesim sonunda karkasların sistematik muayenesini yapmalı ve muayene sonucuna göre etlerin imha edilmesi veya serbest bırakılmasını sağlamalıdır.

Tazminatın Belirlenmesinde Kıymet Takdirinin Yapılması

Tazminatlar, işletmenin bulunduğu mahallin rayiç bedelleri dikkate alınarak yerel kıymet takdir komisyonu tarafından belirlenir. Yerel kıymet takdir komisyonu, bir Bakanlık temsilcisi, mahallin mülkî idare amirinin belirlediği bir üye ile hayvan sahibinin konuyla ilgili sivil toplum kuruluşları temsilcileri arasından seçeceği bir üye olmak üzere üç kişiden oluşur.

Hayvan sahibinin seçeceği bilirkişi ile ilgili olarak, il/ilçe müdürlükleri bölgelerinde kurulu hayvancılıkla ilgili sivil toplum örgütlerinden söz konusu komisyonda görev almak üzere temsilci bildirmelerini isteyecek, üye listesi oluşturacak ve liste hayvan sahibine temsilcisini seçmek üzere tebliğ edilecektir. Mahallinde konu ile ilgili sivil toplum örgütü bulunmadığı takdirde en yakın mahalden komisyonda görev almak üzere temsilci temini sağlanacak, üye listesi oluşturulacak ve liste hayvan sahibine temsilcisini seçmek üzere tebliğ edilecektir.

Tazminata esas hayvanın ırkı, yaşı, cinsiyeti, pazar fiyatı, sayısı, hayvanın ekonomik ömründen kaybettiği yıl, damızlık değeri, tahmini kasaplık değeri; itlaf, ölüm ya da ölüm öncesi kesim durumunda, hayvanın canlı ağırlığı, karkas randımanı ve hayvanın öldüğü, itlaf edildiği veya kesildiği tarihteki karkas fiyatı, işletmenin bulunduğu mahallin rayiç bedeli gibi hususlar değerlendirilerek kıymet takdiri yapılmaktadır.

Danıştay 10. Daire Başkanlığı 2015/144E., 2020/3601K. sayılı kararında; büyükbaş süt sığırcılığı işi ile iştigal etmekte olan davacının işletmesinde 2012 yılı Eylül ayında ortaya çıkan bir hastalık neticesinde 68 adet hayvanın itlaf edilmesi esnasında her bir hayvana ilişkin olarak kıymet takdirinin rayiç değerin altında belirlendiği gerekçe gösterilerek tanzim olunan Hayvan İtlaf ve Tazminat Mazbatalarının (Kıymet Takdir Komisyonu Kararlarının) iptali istemli açılan davada, Mahkemenin olayda; davacı tarafından seçilen bilirkişi ile birlikte takdir komisyonunun oybirliği ile bedel takdirinde bulunduğu, diğer bir deyişle davacıya ait hayvanların mahallin rayiç bedeline göre fiyatlandırıldığı sonucuna varıldığı, davacının hayvanları sigortalattığı dönemdeki yaşları ile et ve süt durumları ile sigortalatmadan sonra hastalıktan önceki yaşları ile et ve süt durumları ve hastalık sonrası et ve süt durumlarının farklılık arz edeceği, dolayısıyla rayiç bedelin bu anlamda sigortalatılan bedel olarak alınmasının hukuken ve fiilen mümkün olmadığı, davacının kesim/itlaf öncesi hayvan bedeline ilişkin asliye hukuk mahkemesi nezdinde delil tespiti yaptırmadığı ve bedele ilişkin olarak görülmekte olan işbu davada, delil tespitinde yer alacak delilleri ibraz etmediği, hayvanların itlaf edilmiş olmasına istinaden rayiç bedelin keşif ve bilirkişi incelemesi sureti ile belirlenmesine de imkân bulunmadığı, bu durumda; davacının temsilcisinin de katıldığı takdir komisyonu tarafından oybirliği ile belirlenen hayvan bedellerine ilişkin dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı yönündeki kararının usul ve yasaya uygun olduğunu belirterek temyiz isteminin reddine karar vermiştir.